امام طبری کا غریب قرآن کی تفسیر میں اسلوبِ استدلال

(Imām Ṭabarī’s method of Inference in interpreting the Obscure Words of the Qur’ān)

  • Muhammad Farooq Haider Associate Professor.Department of Arabic &Islamic Studies GC University Lahore,PAKISTAN
  • Muniba Rizvi Rizvi Government College for women Baghban Pura Lahore
Keywords: Imām Ṭabarī,Jāmi’ al-Bayān ‘an Tāwīl ‘Āy al-Qur’ān,Obscure Words of the Qur’ān ,Interpretation,Inferences.

Abstract

Obscure Words of the Qur’ān is an important topic among those discussions of the Qur’ānic Sciences which relate to the words of the Qur’ān. The trend of writing books on this subject started in the era of compilation. Moreover, the interpretation of Obscure Words of the Qur’ān became the topic of discussion in the Qur’ānic Commentaries also. In this regard, the best example is of Imām Ṭabarī’s Qur’ānic Commentary “Jāmi’ al-Bayān ‘an Tāwīl ‘Āy al-Qur’ān” which is the first compendious exegesis of the Qur’ān and is prestigious to be considered as one of the primary sources for almost all the later commentaries. Along with the other traits of the Qur’ānic Sciences, Obscure Words of the Qur’ān have also been elaborated in comprehensive detail. Imām Ṭabarī, while interpreting the Qur’ānic verses, explained Obscure Words of the Qur’ān in a substantiated manner. He not only cites different interpretations to explain them but also provides the detailed evidences in their support. At some instances, he prefers a specific maxim and to describe the reason of his preference is also his methodology. The different methods adopted by Imām Ṭabarī to interpret Obscure Words of the Qur’ān is the eminence and distinction of his exegesis.

Key Words:    Imām Ṭabarī,Jāmi’ al-Bayān ‘an Tāwīl ‘Āy al-Qur’ān,Obscure Words of the Qur’ān ,Interpretation,Inferences.

 

Author Biography

Muniba Rizvi Rizvi, Government College for women Baghban Pura Lahore

Muniba Rizvi

Lecturer Department of Islamic Studies.

Government College for women Baghban Pura Lahore.

Doing Ph.D under the supervision of Dr.Muhammad Farooq Haider from GC University Lahore.

References

حواشی
1. خطیب بغدادی، ابو بکر احمد بن ثابت، تاریخ بغداد، تحقیق الدکتور بشار عواد معروف، بیروت،دار الغرب الاسلامی، الطبعۃ الاولیٰ، ۲۰۰۲م، ۲/۵۴۸ ؛ یاقوت حموی، شھاب الدین، ابو عبداللہ یعقوب بن عبداللہ، معجم الادباء ارشاد الاریب الی معرفۃ الادیب، محقق، احسان عباس، بیروت، دار الغرب الاسلامی، الطبعۃ الاولیٰ، ۱۹۹۳م، ۶/۲۴۴ ؛ ابن صلاح، عثمان بن عبد الرحمٰن، ابو عمرو، تقی الدین، طبقات الفقھاء الشافعیہ، تحقیق، محی الدین علی نجیب، بیروت، دار البشائر الاسلامیہ، الطبعۃ الاولیٰ، ۱۹۹۲م، ۱/۱۱۱
2. معجم الادباء، ۶/۲۴۴۶ ؛ محمد سالم محیسن، معجم حفاظ القرآن عبر التاریخ، بیروت، دار الجلیل، الطبعۃ الاولیٰ، ۱۹۹۲م، ۱/۱۴۳
3. تاریخ بغداد، ۲/۵۴۸ ؛ ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، تحقیق، محمد عبد القادر عطاء، مصطفیٰ عبد القادر عطاء، بیروت، الطبعۃ الاولیٰ، ۱۴۱۲ھ، ۱۳/۲۱۶ ؛ سبکی، تاج الدین، عبدالوھاب بن تقی الدین، طبقات الشافعیہ الکبریٰ، محقق د۔محمود محمد الطناجی، د۔الفتاح محمد الحلو، ھجر للطباعۃ والنشروالتوزیع، الطبعۃ الاثانیۃ ۱۴۱۳ھ، ۳/۱۲۲ ؛ قاضی ابو شھبہ، تقی الدین، طبقات الشافعیہ، محقق د۔الحافظ عبد العلیم خان، بیروت، عالم الکتب، الطبعۃ الاولیٰ، ۱۴۰۷ھ، ۱/۱۰۰
4. سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، تحقیق و تخریج فواز احمد زمرلی، دار الکتب العربی، بیروت ۲۰۰۷م، ص ۸۸۴،۸۸۵
5. فیروز آبادی،مجدد الدین، القاموس المحیط، موسسۃ الرسالۃ ،بیروت، ۲۰۰۵م،ص ۱/۱۲۰ ؛ ابن منظور افریقی، لسان العرب، دار صادر بیروت، ۱۴۱۴ھ، ۱/۶۳۸
ایضاً
6. لسان العرب، ۱/۶۳۸ ؛ جرجانی، علی بن محمد بن علی، کتاب التعریفات، تحقیق ابراہیم الابیاری، دار الکتب العلمیہ، بیروت، لبنان، ۲۰۰۲م، ص ۱۳۲ ؛ ابراہیم مصطفیٰ احمد الزیات،المعجم الوسیط، حامد عبد القادر، محمد النجار، دار الدعوۃ، س ن، ۲/۶۴۷
7. طبری،ابو جعفر محمد بن جریر، جامع البیان عن تاویل آي القرآن، تحقیق اسلام منصور محمد عبد الحمید، دار الحدیث، القاھرہ، الطبع ۱۴۳۱ھ۔۲۰۱۰م، ۱/۲۷۶
8. جامع البیان، ۱۱/۳۵۹
9. تفصیل کے لیے ملاحظہ ہو: جامع البیان، ۱/۳۶۵
10. تفصیل آئندہ الشجرۃ کی مثال میں آئے گی۔
12. وضاحت ’’الساھرۃ‘‘ اور ’’صبغۃ اللہ‘‘۔جامع البیان، ۱/۸۱۷ ، ۱۱/۳۸۵
13. اس کی مثال’’الروح‘‘ کی توضیح میں ملاحظہ کریں۔
14. ابن جوزی، تذکرۃ الاریب فی تفسیر الغریب، دار الکتب العلمیہ، بیروت، لبنان، ۲۰۰۴م، ص ۱۵
15. البقرۃ ۲: ۲۲ ؛ طبری، جامع البیان، ۱/۲۷۵۔۲۷۶
16. جامع البیان، ۱/۲۷۵
17. ایضاً
18. ایضاً
19. ایضاً ، ۱/۲۷۵
20. ایضاً ، ۱/۲۷۵
21. ایضاً ، ۱/۲۷۵
22. ایضاً ، ۱/۲۷۵
23. ایضاً ، ۱/۲۷۵
24. ایضاً ، ۱/۲۷۵
25. ایضاً ، ۱/۲۷۵
26. تذکرۃ الریب، ص ۱۶
27. البقرۃ ۲: ۳۵؛ جامع البیان، ۱/۳۶۴
28. جامع البیان، ۱/۳۶۴
29. الرحمٰن۵۵: ۶
30. ایضاً
31. جامع البیان، ۱/۳۶۴
32. ایضاً
33. ایضاً ، ۱/۳۶۴
34. ایضاً ، ۱/۳۶۴۔۳۶۵
35. ایضاً ، ۱/۳۶۵
36. جامع البیان، ۱/۳۶۵
37. ایضاً ، ۱/۳۶۵
38. ایضاً
39. ایضاً
40. ایضاً، ۱/۳۶۶
41. ایضاً، ۱/۳۶۷
42. ایضاً، ۱/۳۶۶
43. ایضاً ، ۱/۳۶۶۔ ۳۶۷
44. ایضاً ، ۱/۳۶۶
45. ایضاً ، ۱/۳۶۷
46. ایضاً ، ۱/۳۶۷
47. ایضاً ، ۱/۳۶۷
48. ایضاً ، ۱/۳۶۷
49. ایضاً
50. مکی بن ابی طالب ، تفسیر المشکل من غریب القرآن ، ریاض ، مکتبہ المعارف ۱۴۰۶ھ ، ص ۲۸، تذکرۃ الاریب، ص ۱۷
51. البقرۃ ۲: ۵۷ ؛ جامع البیان، ۱/۴۵۰
52. جامع البیان، ۱/۴۵۰
53. ایضاً
54. ایضاً ، ۱/۴۵۰
55. ایضاً
56. ایضاً
57. ایضاً ، ۱/۴۵۰۔۴۵۱
58. ایضاً ، ۱/۴۵۱
59. ایضاً ، ۱/۴۵۱
60. ایضا
61. ایضا
62. ایضا
63. تذکرۃ الاریب، ص ۴۳۵
64. النبا ۷۸: ۳۸؛جامع البیان،۱۱/۳۴۰
65. جامع البیان، ۱۱/۳۴۰
66. ایضا
67. ایضا
68. ایضا
69. ایضا
70. ایضا
71. ایضا
72. جامع البیان، ۱۱/۳۴۱
73. جامع البیان، ۱۱/۳۴۱
74. ایضا
75. ایضا
76. ایضا
77. ایضا
78. ایضا
79. جامع البیان، ۱۱/۳۴۱
80. ایضا
81. ایضا
82. ایضاً ، ۱۱/۳۴۲
83. ایضاً ، ۱۱/۳۴۲
84. ایضاً ، ۱۱/۳۴۲
85. الشعراء۲۶: ۵۲ ؛ جامع البیان، ۱۱/۳۴۲
86. جامع البیان، ۱۱/۳۴۲
87. ایضاً
88. ایضاً
89. تذکرۃ الاریب، ص ۴۴۰
90. التکویر ۸۱: ۵، جامع البیان، ۱۱/۳۹۹
91. جامع البیان، ۱۱/۳۹۹
92. ایضاً
93. ایضاً ، ۱۱/۴۰۰
94. ایضاً
95. ایضاً
96. ایضاً
97. ایضاً
98. ایضاً
99. ایضاً
100. تذکرۃ الاریب، ص ۴۴۳
101. المطففین ۸۳:۱۸ ؛ جامع البیان، ۱۱/۴۴۴
102. جامع البیان، ۱۱/۴۴۴
103. ایضاً
104. ایضاً102
105. ایضاً
106. ایضاً
107. ایضاً
108. ایضاً
109. ایضاً،۱۱/۴۴۵
110. ایضاً
111. ایضاً
112. ایضاً
113. ایضاً
114. ایضاً
115. ایضاً
116. ایضاً
117. جامع البیان، ۱۱/۴۴۵۔۴۴۶
118. جامع البیان، ۱۱/۴۴۶
119. ایضاً
120. ایضاً
121. جامع البیان، ۱۱/۴۴۷
122. ایضاً
123. تذکرۃ الاریب، ص ۴۴۶
124. البروج ۸۵ : ۳ ؛ جامع البیان، ۱۱/۴۷۹
125. جامع البیان، ۱۱/۴۸۱
126. ایضاً
127. ایضاً
128. ایضاً
129. ایضاً
130. جامع البیان، ۱۱/۴۸۲
131. ایضاً
132. ایضاً
133. ایضاً
134. ایضاً
135. ایضاً
136. ایضاً
137. جامع البیان، ۱۱/۴۸۳
138. ایضاً
139. ایضاً ، ۱۱/۴۸۳
140. ایضاً
141. النساء ۴ : ۴۱
142. جامع البیان، ۱۱/۴۸۳
143. ھود ۱۱ : ۱۰۳ ؛ جامع البیان، ۱۱/۴۸۳
144. جامع البیان، ۱۱/۴۸۳
145. ایضاً
146. ایضاً
147. ایضاً
148. جامع البیان، ۱۱/۴۸۴
149. ایضاً
150. ایضاً
151. ایضاً
152. ایضاً
153. ایضاً
154. ایضاً
155. ایضاً
156. ایضاً
157. ایضاً
158. ایضاً
159. ایضاً، ۱۱/۴۸۵
160. ایضاً
161. ایضاً
162. ایضاً
Published
2020-06-30